PRİMATLAR VE PRİMATLARDA CİNSELLİK

Paylaşmak için:

Biz insanların da dahil olduğu memeli hayvanların primatlar takımının cinselliği konusunu nasıl anlatacağız ? Bu oldukça zor. Burada yapabileceğimiz, bulabildiğimiz bazı ortak özelliklere vurgu yapmak, bazı farklıllıklara değinmek ve de ilgi çekici örnekler vermektir. Tüm bunlardan amacımız, insan olarak kendimizi ve tür olarak geçmişimizi daha iyi tanımaktır. Vücut ağırlıkları 100 gramdan 100 kg a kadar değişen değişik primat türleri, çok farklı ortamlarda yaşarlar ve bu değişik ortamlara farklı tarzlarda uyum sağlarlar. Ağaçlarda yaşayanları, yerde yaşayanları vardır. Bir kısmı genellikle gece, bir kısmı da genellikle gündüz aktiftir. Sadece meyve ve yaprakla beslenenleri  olduğu gibi böceklerle beslenenleri de vardır. Hamilelikleri yaklaşık 2 aydan 8-9 aya kadar sürer, yeni doğmuş yavru ağırlıkları da 10 gr ile 2-2,5 kg arasında olabilir. Emzirme süreleri 2 aydan başlar, 4 yılı aşkın emziren türler de vardır. Bazı türlerde dişiler, ilk doğumlarını 9 aylıkken yaparlar, bazılarında ise bu rakam 9 yaştır. Genellikle bir batında bir yavru doğar.

Genel olarak primatlarda yavrular, diğer memeli hayvanlara nazaran annelerine daha uzun süre bağımlıdırlar, daha uzun süre anneleriyle birlikte olurlar, daha geç cinsel olgunluğa erişirler. Tüm bunlar, primatlarda üreme söz konusu olduğunda verimliliği azaltan faktörlerdir. Primatlarda cinselliği anlamak için onların genelde yaşam tarzlarını da anlamak, tanımak gerekir. Bu yüzden önce bu konulara değinmek gereksinimini duyduk.

Sosyal Yönleri Ve Grup Kurma

Primatların en göze çarpıcı özelliği onların sosyal yönleridir. Primatlarda, sosyal davranış tarzları, gelişme ile bağlantılı olarak, giderek karmaşık biçimler almıştır.  Primat türlerinin çoğu (gündüzleri aktif olanların hemen hepsi),  üyeleri uzun süre aynı bireylerden oluşan  gruplar halinde yaşarlar. Grupların büyüklüğü, türlere göre, 4-5 kişilik gruplardan 1000 kişilik gruplara kadar değişir. Grup halinde ya da yalnız yaşamak konusunda, yiyecek bulma, yırtıcı hayvanlardan korunma ve onlardan gizlenme gibi faktörler rol oynar. Bir primat türü hakkında, tek başına grupların büyüklüğüne bakarak değerlendirme yapmak  yanıltıcı olabilir. Çünkü burada grupların bir aradalığı gibi değişken bir faktörü de hesaba katmak gerekir. Örneğin, yalnız yaşayan bazı primatlarda bile ‘sosyal’ davranış biçimi cinsiyetler arasında farklı olabilir. Böylesi türlerde erkekler geniş bir alanı kendi bölgeleri olarak savunurlar ve bu bölge, çok sayıda daha küçük dişi bölgelerini  içine alır. Ayrıca hiyerarşik olarak allta kalmış olan erkekler, dişi bölgelerine giremezler ve onlar da cazip olmayan yerlerde kendilerine ait bölgeler edinirler. Küçük gruplar halinde yaşayan türlerin çoğunda grubun, tek eşli ebeveynlerle onlardan doğmuş bireylerden ibaret olduğu belirlenmiştir. Grubun gençleri, cinsel olgunluğa erişince kendilerine bir eş aramak üzere grubu terk ederler.

Bazı maymun türleri, harem grupları kurarlar. Bu gruplar, yalnızca, çiftleşme hakkına sahip tek bir erkekle bir miktar dişiden oluşurlar. İnsansı maymunlardan goriller bu kategoriye dahildir. Bazı türlerde, genç erkeklerin ya da henüz cinsel olgunluğa erişmemiş erkeklerin bir süre daha grupta kalmasına izin verilirse de, bunlar çok ender olarak çiftleşme fırsatı yakalarlar. Bazı türlerde de cinsel olgunluğa erişmiş genç erkekler gruptan dışarıya sürülürler ve bir araya gelerek kendi bekar erkek sürülerini oluştururlar. Böylesi harem grupları oluşturan türlerin çoğunda erkeklerin birbirlerine karşı tavrı düşmancadır. Ancak, mantolu babunlar gibi açık arazide yaşayan bazı maymunlarla ormanlarda yaşayan bazı maymun türlerinde harem grupları bir araya gelerek büyük sürüler oluştururlar. Savanlarda yaşayan babunlar ve bazı başka maymun türleri, içinde çiftleşebilen birkaç adet erkek ve gerisi dişi olan  20-100 kişilik sürülerden oluşurlar. Böylesi gruplarda birkaç dölleyici erkeğin bulunabilmesinin, bölgenin büyüklüğü ve bu bölgede dişilerin dağınık bir şekilde bulunmasından ve tek bir dominant erkeğin tüm dişilere yetişebilmesinin, onları, yavruları ve bölgeyi korumasının olanaksız olmasından dolayı mümkün olduğu sanılıyor.

İnsanın en yakın akrabalarından olan şempanzeler ve bazı maymun türlerinin, büyüklükleri bir günden diğerine değişebilen kararsız grupları vardır. Ama bu gruplar da, sabit ve büyükçe topluluklara dahildirler. Topluluktaki şempanze dişilerinin birbirleriyle çakışabilen bireysel bölgeleri vardır. Özellikle gıdanın bol olduğu zamanlarda, dişiler, gruplar halinde bir araya gelirler. Yine bu toplulukta, birbiriyle akraba olan bir erkek grubunun, bu dişiler üzerinde çiftleşme tekeli vardır. Bu erkekler, komşu şempanze topluluklarının erkeklerine karşı düşmanca davranışlar gösterirler. Harem tarzında grup kuran bazı türlerde, grubu birleştirici sosyal bağlar, esas olarak, grubun dişileri arasında iken, diğer harem tarzı  gruplarda ise haremi elinde tutan erkek ile onun dişileri arasındadır.

Gruptan Ayrılma

Tek eşli primatların çoğunda her iki cinsiyetten de genç hayvanlar büluğ çağına geldiklerinde gruptan ayrılırlar. Buna karşın harem gruplarının çoğunda, sadece büluğ çağına erişmiş erkekler grubu terk ederler. Genç dişiler, genellikle kalıcı olarak grupta kalırlar. Bunun sonucu, aynı gruptaki dişilerin birbirleriyle akraba olmaları ve aralarındaki sosyal bağların çok güçlü olması, erkeklerin ise çok ender olarak yakın akraba olmasıdır.  Buna karşılık, bazı türlerde, örneğin, mantolu babun, şempanze, bonobo vs gibi dişiler gruptan ayrılırlar, erkekler ise, doğdukları sürüde kalmaya devam ederler. Böylesi gruplarda, dişiler, nadiren birbirleriyle yakın akraba olup, birçok türde, aralarındaki sosyal bağlar oldukça zayıftır. Erkekler ise, birbirleriyle yakın akraba olup gruba girmeye çalışan yabancı erkekleri kovalamakta birbirlerine yardımcı olurlar.

Çiftleşme Sistemi

Çiftleşme sisteminin nasıl biçimleneceği, dişilerle erkeklerin diğer özelliklerinin ne ölçüde farklı olduğuna da bağlıdır.

Çok eşliliğin güçlü olduğu türlerde, erkekler, yoğun bir şekilde, çiftleşmeye uygun dişiler için rekabet ederler. Bu nedenle erkeklerin iyi kavga etme yeteneğine sahip olmaları çok önemlidir. Bu türlerde erkeklerin dişilerden çok büyük olması tipik bir özelliktir. Ayrıca, çok eşli primat erkeklerinin köpek dişleri, tek eşlilerinkine göre ekseriya daha büyük olup bir kısmının gösterişli yelesi ya da yakası vardır. Evrim en kavgacıların, en güçlülerin, en irilerin lehine çalışmıştır.

Primatlarda tek eşlilik, yetişkin bir erkekle yetişkin bir dişinin birlikte yaşaması demektir. Bu % 100 sadakat demek değildir. Öyleyse tek eşli olmanın bazı avantajları olmalıdır. Örneğin yaşam alanında yiyecek kıtlığı ve yiyecek bulmada zorluk, dişinin kendisini ve yavrusunu hem avcı hayvanlara hem de diğer erkeklere karşı koruması vb için sürekli bir erkek yardımcıya ihtiyaç duyması gibi nedenlerden dolayı, dişi için, tek eşlilik avantajlı olabilir. Erkek içinse, kendi yavrularına bakıp, onları koruyup hayatta kalmalarını sağlamak, çok uzun mesafeleri kat edip başka dişiler aramaktan daha avantajlı olabilir. Monogam primat türlerinin hemen hepsinde, dişilerle erkekler arasında vücut büyüklüğü açısından fazla bir fark olmaz.

Bir de, tek dişinin birkaç erkekle yaşadığı gruplar vardır. Poliandri, primatlar arasında insan dışında sadece ipek maymununda görülür. Burada, erkekler, genellikle birbiriyle kardeş yada baba-oğul, baba-torundur. Ancak hiç akraba olmayabilirler de. Dişi, her iki erkekle de çiftleşir, her ikisi de grubun korunmasına ve yavruların bakımına yardımcı olurlar.

Özellikle yaprakla beslenen maymıunlarda bir tür “grup evliliği” ne de rastlanmaktadır. Akraba olmayan birkaç dişi ile yine akraba olmayan birkaç erkeğin birlikte yaşadıkları gruplardır bunlar.

Dişilerin, çiftleşmek için çok sayıda farklı eş bulabildikleri türlerde, ki bu aynı zamanda bu dişilerin, içinde çok sayıda erkek bulunan gruplarda yaşadığı anlamına gelir,  dişilerin kızgın (döllenmeye uygun) dönemlerinde cinsel organ bölgelerinde şişmeler olur. Buna mukabil, harem gruplarında mantolu babunlar dışında dişilerin cinsel organlarında böylesi şişkinlikler görülmez.

Özetle, monogam toplulukların, beslenme bölgeleri dar olan türler arasında ortaya çıktığı görülmektedir. Beslenme alanlarının geniş olduğu türlerde,  gıda temini için güçlü bir rekabet  de yoksa, dişiler grup kurararlar ve grup olmanın avantajını elde ederler. Grupların, tek bir erkek tarafından savunulamayacak kadar büyük olduğu türlerde, gruba çok sayıda erkek katılır ve böylece, her iki cinsiyetten de bireylerin olduğu büyük sürüler oluşur.

Yavrular Ve Bakımları

Yeni doğmuş primat bebeği, beslenmek için annesine bağımlıdır. Bu bağımlılık, en küçük türlerde iki aydan başlar ve en büyük türlerde bir yılı aşabilir. Anne, yavrusuna süt vermenin dışında onu,hem yırtıcı hayvanlara karşı, hem de grubun rekebet eden diğer üyelerine karşı korur. Tek eşli primat türlerinin çoğunda  annenin yanında baba da yavruyu taşır ve ona bakar ve bu davranışıyla kendisinin de yeniden üretiminin başarılı olmasına katkıda bulunur.

Bazı primatlarda büyük kardeşler küçükleri taşır ve bakımlarına yardımcı olurlar ve bazı primat türlerinde de aynı gruptaki yetişkin dişiler, diğer dişilerin yavrularına yoğun bir ilgi gösterir, onları taşır ve tımar ederler. Bu davranış biçiminin en olağan olduğu gruplar, yakın akraba olan dişilerden oluşan gruplardır. Ancak, yavrularla, yetişkinler arasındaki ilişkiler, (bazı dost dişiler dışında) her zaman dostça değildir. Bunun sebebi de çoğu zaman şu ya da bu nedenle ortaya çıkan rekabettir.

Rekabet

Harem grupları şeklinde grup kuran bazı türlerde, bekar erkek gruplarından erkekler, sürekli olarak harem grubunun erkeğini gruptan çıkarmaya ve böylece kendi haremlerini temin etmeye çalışırlar. Bunda başarılı olduklarında ise mağlup erkeğin tüm yavrularını öldürmeye çalışırlar. Ayrıca, bir yavruyla akraba olan dişiler bile, bazan ona saldırıp öldürmeye kalkışabilirler. Örneğin, seylan makaklarında dişi yavrular ve henüz cinsel açıdan aktif olmayan genç dişiler, yetişkinler tarafından, aynı durumdaki yavru veya genç erkeklere nazaran daha sık tehdide maruz kalır, yiyeceklerden kovalanır ve çoğu zaman açlıktan ölmeye mahkum edilirler. Bunun nedenlerinden birisi, bu yavru dişilerin yetişkin yaşa gelince erkeklerin aksine grupta kalmaları, mevcut dişiler ve onların yavruları için birer rakip olmalarıdır.

Hiyerarşi

Bir primat grubu içinde bütün yetişkinlerin hiyerarşik bir düzende yer almaları olağandır. Her iki cins içinde bu hiyerarşide nerede yer aldıkları, kendilerini  yeniden üretme başarısı açısından önemli rol oynar. Bazı türlerde, örneğin birçok babun ve makak türlerinde, hiyerarşide nerede bulunulacağı konusunda akrabalık ilişkileri rol oynar. Aynı dişiden olmuş dişiler, başka akrabalık gruplarına karşı  yarışta birbirlerini tutar ve destek olurlar. Bir dişinin rütbesi, hangi anasal dişi grubuna dahil olduğuna bağlıdır. Yüksek bir hiyerarşik gruptan olan herhangi bir üye, yaştan bağımsız olarak, daha alt düzeydeki grupların üyelerine  göre daha iyi bir sosyal mevkidedir.


Paylaşmak için:

Ateistler Çağı

Ateistler Çağı insanlığın ve vicdanın yükselişe geçeceği çağ olacaktır. Çünkü uğruna propaganda ve savaş yapılacak bir din olmayacaktır...

Bir cevap yazın

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.